Gevangenen niet meer vrij na tweederde straf

GRONINGEN Gevangenen komen vanaf dinsdag niet meer automatisch vrij als ze tweederde van hun straf hebben uitgezeten. Of ze onder voorwaarden vrij mogen, wordt per ‘geval’ getoetst.

De wetswijziging is bedoeld om recidive te verminderen, maar heeft volgens critici veel valkuilen. Zo is de gevangene veel meer overgeleverd aan de goodwill van de gevangenisdirecteur. Ook zijn de voorwaarden niet altijd even hard omlijnd, waardoor de voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) gemakkelijk misbruikt kan worden.

In de nieuwe situatie krijgt de gevangene een proeftijd, die gelijk staat aan de resterende straf. Als een gedetineerde in zijn proeftijd een strafbaar feit pleegt, moet hij alsnog zijn straf volledig uitzitten. Daarnaast kunnen bijzondere voorwaarden worden gesteld zoals een meldingsplicht, gedragstraining of een locatieverbod.

Ybo Buruma, hoogleraar strafrecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen ziet de voordelen van de v.i. – het is moeilijk uit te leggen dat iemand zonder meer na tweederde vrij komt – maar waarschuwt dat er veel kan misgaan. ‘In theorie zou het kunnen gebeuren dat een gedetineerde alsnog twee jaar moet uitzitten omdat hij een keer zijn middelvinger opsteekt of een agent uitscheldt. Dat is natuurlijk buitenproportioneel.’

De v.i. kan worden afgewezen als een gedetineerde bijvoorbeeld disciplinair wordt gestraft in de gevangenis. Maar een disciplinaire straf is snel opgelegd en of die terecht is, is moeilijk te toetsen. ‘Je kunt je recht op v.i. al verspelen door drie keer te klagen over medische zorg die beneden peil is. Zo kan disciplinair straffen een handvat worden om iemand de v.i. door de neus te boren.’

Daar maakt ook Annelies Röttgering zich zorgen over, voorzitter van de Orde van Strafrechtadvocaten. ‘Gedetineerden zijn straks overgeleverd aan hun gevangenisdirecteuren en bewakers, die heel veel macht krijgen. Dat is heel griezelig.’

De v.i. komt voort uit een wetsvoorstel uit 2003 van toenmalig minister Donner van Justitie. Die kwam tegemoet aan kritiek omdat Fortuyn-moordenaar Volkert van der G. al na twaalf van zijn opgelegde achttien jaar zou vrijkomen. Gedetineerden die op 1 juli 2013 nog vastzitten, vallen buiten de regel en moeten dus hun volledige straf uitzitten.

Slechte zaak, vindt strafrechtadvocaat Willem Anker, die veel langgestraften bijstaat. Gedetineerden krijgen volgens hem een slechtere rechtspositie en krijgen er bovendien een flink stuk straf bij waar ze niet op hadden gerekend. Dat leidt weer tot capaciteitsproblemen.

Verder krijgen Openbaar Ministerie en reclassering het drukker – het OM beslist over het toekennen van een v.i., de reclassering moet in de proeftijd het toezicht houden. ‘Beide organen kampen nu al met een enorme werkdruk’, zegt Anker. ‘Het is maar de vraag of ze het extra werk aan kunnen.’

Dat laatste is geen probleem, zegt directeur Sjef van Gennip van Reclassering Nederland. Als er taken bij komen, volgt extra geld. Hij is groot voorstander van de v.i., ook al levert die extra werk op. ‘Als in de eerste maanden na detentie wordt ingezet op gedragsverandering, wordt de kans op recidive kleiner. Daar is iedereen bij gebaat, ook de gedetineerde zelf.’

Volkskrant, 30 juni 2008