Wedde komt alsnog in het reine met NSB-verleden

Volkskrant, 18 januari 2011

Vijftig jaar moest het duren. Eerder werd de bevrijding niet herdacht, in het Groningse dorp Wedde. De oorlog, daar sprak je niet over. Niet in Wedde, waar buitenproportioneel veel inwoners lid van de NSB waren. Maar nu heeft het zwijgen lang genoeg geduurd, vinden dorpelingen Tinus Kruize (76) en dorpsgenoot Marten Fokkens (61). Samen werken ze aan een boek over de verdrongen geschiedenis van hun dorp. Ze praten met oude dorpsgenoten en duiken in gemeentearchieven.

Meer dan de helft. Van de boerenbevolking zelfs wel driekwart, schat Kruize in. Zo veel Weddenaren waren lid van de partij van Anton Mussert. De heren hebben wel een idee waarom. Dominee Willem Bronneger Onnekes was een behoorlijk fanatiek NSB’er; de preekstoel een perfecte plek om zieltjes te winnen. En omdat veel boeren het slecht hadden en ontevreden waren, vond hij een dankbare voedingsbodem voor zijn ideeën.

Een paar jaar geleden kwam er een boek uit met oude foto’s van het dorp. Een foto van een mensenmenigte werd toegeschreven aan de Weddermarkt, in die tijd een heel beroemde markt waar tot ver uit Duitsland boeren op af kwamen. Foutje, zegt Fokkens. De foto is genomen op de landdag van de NSB. Die werd in 1934 in Wedde gehouden. Oude filmbeelden van die dag laten de dominee zien, die de Hitlergroet brengt en samen met Anton Mussert een krans legt bij Heiligerlee. Ook te zien: veel auto’s. ‘Je denkt toch niet dat boeren in die tijd een auto hadden?’

Kruize woonde zijn leven lang in Wedde. En nee, nooit werd meer over de oorlog gesproken. Tot hij in 1995 zelf aan de bel trok. Werd het niet eens tijd om Bevrijdingsdag te vieren? ‘We hebben in elke bus briefjes gegooid, om mensen op te roepen te helpen de wagen te versieren. Een NSB-verleden of niet. We hebben het toen met zijn allen gevierd. Je kon merken dat iedereen er een streep onder wilde zetten.’

De massale NSB-aanhang kwam destijds meer voort uit onwetendheid dan uit een bewuste keus, daar zijn de mannen van overtuigd. Kruize kent ze wel, de boeren die na de oorlog nooit meer een dominee over de vloer wilden hebben. Omdat het een dominee was die ze er destijds in had geluisd. ‘Zo werd het echt gezien. Wij Weddenaren zijn een vredelievend volkje. Het was vaak uit onvrede, vanwege de miserabel slechte tijd voor de landbouw.’

De reacties vallen mee. Een paar dorpelingen vragen zich wel af: moet dit nou? Kunnen we er niet beter over blijven zwijgen? Opvallend: die reacties komen niet eens uit de koker van nazaten van NSB-aanhangers.

De mannen kiezen er bewust voor geen namen te noemen. Of hun onderzoek nu een website oplevert, of een boek – niemand zal gebrandmerkt worden. ‘We willen niet dat er mensen worden nagewezen’, zegt Fokkens. ‘Dat is ook helemaal niet onze bedoeling.’

Wat is de bedoeling dan wel? Kruize: ‘Dat de geschiedenis van ons dorp, ook over deze periode, op feitelijke gronden wordt vastgelegd. Nu zijn er nog mensen die het hebben meegemaakt, maar die zijn er straks niet meer. En als het dan niet is vastgelegd, moet je maar afwachten wat er voor waarheid wordt aangenomen.’