Slechte vibraties in Westerbork

28 april 2010

Volkskrant, 26 april 2010

WIERINGEN

Het was zeer weinigen gegeven. Maar amateurhistoricus Stef Zwarts en zijn vrouw Jannie (beiden 71) van Wieringen zijn er binnen geweest. Vandaag wordt het huis van kampcommandant Gemmeker overgedragen aan herinneringscentrum kamp Westerbork. Een mijlpaal, want het centrum krijgt hiermee het enige nog oorspronkelijke onderdeel van het Durchgangslager terug. Het huis wordt opgeknapt en krijgt een nieuwe bestemming: het gaat als studio dienen voor een radioprogramma.

We schrijven 2004. Zwarts stort zich op de geschiedenis van Hein van der Speck Obreen. Hij was notaris op Wieringen. In de oorlog sloot hij zich aan bij de NSB. Het dorp kotste hem uit.

Tijdens dit speurwerk ontdekt hij dat er nog familie van de man is. Hanneke, dochter van kolonel Piet van der Speck Obreen. Die was met zijn gezin in het huis komen wonen toen het kamp korte tijd fungeerde als militair kampement. De kolonel keerde terug uit Indië en zocht dringend een woning. Zijn dochter Hanneke ging er nooit meer weg. Ze leefde een teruggetrokken bestaan en werd ‘het bosvrouwtje’ genoemd. Er wordt gefluisterd dat ze sinds de dood van haar ouders niets meer aan het huis had gedaan. Dat ze bezoekers wegjoeg. Dat ze nooit iets weggooide. Om het huis hing decennialang een zweem van geheimzinnigheid.

Zwarts zoekt contact met Hanneke. Met een deftige tongval staat ze hem telefonisch te woord. Ze bellen vaker, zo’n paar keer per jaar. De geheimzinnigheid grijpt Zwarts bij de keel. ‘Ik wilde er heel graag een keertje binnen kijken. Maar steeds als ik dat vroeg, kwam het niet uit. Ik denk dat ze het gewoon niet wilde hebben.’

Het wordt 2008. Hanneke is een jaar eerder overleden. Een nicht brengt Zwarts haar overlijdensbericht. Zij blijkt niets te weten over haar ‘foute’ oom Hein. Zwarts vertelt haar de geschiedenis van de notaris. Ze is hem dankbaar. En zo komt het dat Stef en Jannie Zwarts in 2008 het geheimzinnige huis betreden.

‘Recht voor je heb je de keuken’, vertelt hij nu, in zijn woonkamer op Wieringen. ‘Linksvoor het kantoor van Gemmeker, waar de dinsdagtransportlijsten werden gemaakt. Boven vier of vijf grote slaapkamers. Een badkamer met een groot ligbad. En een gigantische zolder, boordevol spullen. Overal kun je rechtop staan. Zelfs ik met mijn lange stelten.’

Hij treft er totale chaos. Elektrische bedrading zichtbaar op de muren gemonteerd. Brandplekken. En overal spullen. Blikken, dozen, trommels. Alles onder dikke lagen stof en vuil. Etenswaren, ver over de datum – Hanneke at de laatste jaren alleen brood. Op de bovenverdieping kwam ze niet meer; ze sliep beneden, op de bank. Vensterbanken vol verdorde, dode planten. Papieren op de vloer. De Zwartsen krijgen er een unheimisch gevoel. Alsof het kwaad in de muren zit, zegt Stef. Slechte vibraties. Zwarts vermoedt dat de kolonel – gedreven theosoof – het huis van zijn besmette geschiedenis heeft willen zuiveren met zijn aanwezigheid.

Jannie maakt foto’s. Het huis – een historische schatkamer, zien de Zwartsen - moet leeg. Hannekes nicht schenkt hen vele foto’s, brieven en kaarten. Met mappen vol papieren stapt het stel in de auto naar Wieringen.

Er zijn foto’s, tekeningen, menukaarten, Hannekes rijbewijs. Geheime dagboeken, in steno. En brieven. Van kolonel Piet aan zijn broer, de foute notaris. De keus voor de NSB deed de kolonel zeer, als fervent anti-Duitser. Op 22 juni 1945 schreef hij Hein: ‘Mijn vurige hoop is, dat je tot inzicht zult zijn gekomen van het foutieve van die moffenidealen, want zonder dat is alle ellende, die je zult dragen, vergeefs.’

Een beetje een voyeur voelt Zwarts zich wel, geeft hij toe. Tegelijkertijd ziet hij ook de historische waarde van het materiaal. En trouwens: als hij het niet had meegekregen, was het in de vuilcontainer beland. Volgens Zwarts had Hanneke een hekel aan het herinneringscentrum dat - volgens haar - op haar woning aasde. Zwarts zette zijn bevindingen op schrift. Hij hoopt ze ooit nog eens te kunnen uitgeven. ‘Kijk dan’, zegt hij. Hij laat een kinderfoto van Hanneke en haar zus zien, beiden met een cavia op schoot. ‘Kun je je voorstellen dat iemand dat weggooit?’

Postbus 1525
9701 BM Groningen
06-54 28 33 46
karin@karinsitalsing.nl